محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

423

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

شعر مردم نادان اگر حاكم داناستى « 1 » * شحنهء يونان بدى خنگ بت باميان خات - غليواز « 2 » باشد كه خاد نيز گويند . مثالش فردوس مطربه گويد : بيت شاها ز تو غورى بلباسات بجست * مانندهء چوژه از كف خات بجست از اسب پياده گشت و رخ پنهان كرد * فيلان به تو شاه داد و از مات بجست خرتوت - جنسى از توت كه بغايت بزرگ و بيمزه باشد . مثالش عبد القادر نايينى « 3 » گويد : بيت كمان قدرت او را به چشم عبرت بين * بياورد شكر از نى بريشم از خرتوت مع الجيم خنج - [ به وزن رنج ] سود و نفع باشد . مثالش حكيم ازرقى گويد : بيت گرت من ستايش نگويم مرنج * كه بهره ندارم ز گنج تو خنج و در نسخهء ميرزا بمعنى ناز و طرب نيز آورده مثالش شاعر گويد : بيت « 4 » بدولت بادى اندر حشمت و جاه * بحشمت بادى اندر راحت و خنج و حكيم عنصرى نيز گويد : بيت مرا هر چه ملك و سپاهست و گنج * همه ز ان تست و ترا زوست خنج و اين بيت بمعنى اول نيز موافقست . و در نسخهء وفائى بمعنى باطل و آوازى كه در حين جماع از مردم بر آيد . و نشاط و غنج نيز آمده « 21 » . خفنج - [ بفاء . به وزن شكنج ] همان خنج مرقوم بمعنى ناز و طرب و نفع باشد . خاج - بمعنى چليپا باشد « 22 » . خلاق المعانى گويد : بيت صليب و خاج بسوزد كليسيا بكند * بناى مدرسه بر گنبد كيان آرد خرمنج - [ به سكون را و ضم ميم ] خرمگس باشد ، چه منج مگس را گويند « 5 » « 23 » . مثالش سوزنى گويد : بيت اى تو تبتى مشك و حسودت زرغنج * بابور تو رخش پور دستان خرمنج

--> ( 1 ) « ب » : دانستى . ( 2 ) « ب » : غليواژ . ( 3 ) « س » : نامين ؛ « الف » : نايين . ( متن از « ب » است ) . ( 4 ) كلمه در « س » نيست . ( 5 ) « س » : مىگويند . ( 21 ) در برهان بضم اول بمعنى نام ولايتى از فارس نيز هست . ( 22 ) در برهان بمعنى نرمهء گوش نيز هست . ( 23 ) در برهان بمعنى مردم مفلوج و رنگى از رنگها نيز هست .